“We are our choices” (Seçimlerimizden ibaretiz) diyen Jean-Paul Sartre’ın hayatımda okuduğum en harika oyunlarından biridir Çıkış Yok. İnsanların birbirinin cehennemi olduğunu anlatan bu oyunun highlightları kısaca şöyle:
Natüralist olmayan bir oyundur – özgür iradeyi içeren bir “durum tiyatrosu”. Karakterler bir durumun içine yerleştirilir ve ne yapacaklarına kendileri karar verirler (özgür irade). Nasıl davrandığın kimliğinin bir parçasıdır.
Karakterler:
Valet oteldeki oda görevlisidir (bell boy).
Garcin odadaki tek erkektir – karısını aldatmıştır.
Estelle bebeğini öldürmüştür.
Inez lezbiyen kadındır – kendisinin hayatın kötü niyetli bir parçası olduğunu anlar. Yaptıklarının farkındadır. Diğerlerine kıyasla durumunu kabul eder.
Valet yalnızca iki sahnede görünür, sadece bu insanları odaya yerleştirir. Valet çok önemli değildir. Olaylar diğer karakterler arasında geçer.
Garcin ilk karakterdir, ikinci Inez ve odaya getirilen üçüncü karakter Estelle’dir.
Garcin gazetecidir, pasifist olduğu için ordu görevinden kaçmıştır – savaşa karşıdır.
Inez postanede çalışan biridir. Kuzeninin eşini baştan çıkarmaya çalışır. Gazla intihar eder.
Estelle para için evlenir, daha sonra eşini aldatır. Bu ilişkiden bir çocuğu olur; bebeğini boğarak öldürür.
- Sartre’ın varoluşçu felsefesi. Oyunun yapısı tamamlanmıştır. Olaylar doğrusal bir şekilde ilerler.
Kendini anlama – farkındalık. Cehennemde olduklarını anladıklarında kaçmaya çalışırlar. Ayrıca günahlarını birbirlerinden saklamaya çalışırlar (Garcin ve Estelle).
Mekân: otel odası = cehennem (varoluşçu cehennem). Bu, Hristiyanların geleneksel cehennem anlayışını reddeder. Sartre, Yahudi-Hristiyan normlarını reddeder.
Oyunda nedensellik, psikoloji ve ahlaki meseleler yoktur.
Odada ayna yoktur = kişiye kim olduğunu söyleyecek kimse yoktur.
Karakterler bilerek bir araya gelirler, birbirlerine geçmişlerini anlatmaya zorlarlar. Zamanla birbirlerine işkence ettiklerini fark ederler. Bu yüzden konuşmamaya karar verirler. Bir diğer işkence de kişinin kendi suçlarını bilmesi ve bunları geri dönüp değiştiremeyeceğini fark etmesidir.
Varoluşçu fikir: insan geride bıraktığı imajlardan kaçamaz çünkü geçmişe dönüp onları değiştiremez. İnsan başkalarıyla birlikte var olur; düşünceler, izlenimler ve fikirler aracılığıyla. Kişinin benlik algısı, başkalarının onun hakkında oluşturduğu yansımalara dayanır. Bu varoluşçu gerçeklikten çıkış yoktur. İnsanlar bizi kendi bakış açılarına göre algılar ve kimliğimiz bu algılarla şekillenir. Kapılar açıldığında dışarı çıkmazlar, durumlarını kabul ederler. Garcin: “Peki, peki, hadi devam edelim.”
Luigi Pirandello’nun “6 Kişi Yazarını Arıyor” oyunu da en az Çıkış Yok oyunu kadar çarpıcı ve etkileyicidir. Bir tiyatro provası sırasında bir yazar tarafından yaratılan fakat hikayeleri yarım kalmış 6 karakter sahneye aniden giriş yaparlar. Bir diğer deyişle bu 6 karakter aslında Tanrılarını arıyordur. Hikayelerini tamamlamak istedikleri için yazarlarını arayan bu karakterler ilk önce tiyatro ekibi tarafından ciddiye alınmazlar fakat onlar sahnede oyunlarını sergilemeye devam ederler. İki oyunu okumanızı şiddetle tavsiye ederim.
Natüralist olmayan bir oyundur – özgür iradeyi içeren bir “durum tiyatrosu”. Karakterler bir durumun içine yerleştirilir ve ne yapacaklarına kendileri karar verirler (özgür irade). Nasıl davrandığın kimliğinin bir parçasıdır.
Karakterler:
Valet oteldeki oda görevlisidir (bell boy).
Garcin odadaki tek erkektir – karısını aldatmıştır.
Estelle bebeğini öldürmüştür.
Inez lezbiyen kadındır – kendisinin hayatın kötü niyetli bir parçası olduğunu anlar. Yaptıklarının farkındadır. Diğerlerine kıyasla durumunu kabul eder.
Valet yalnızca iki sahnede görünür, sadece bu insanları odaya yerleştirir. Valet çok önemli değildir. Olaylar diğer karakterler arasında geçer.
Garcin ilk karakterdir, ikinci Inez ve odaya getirilen üçüncü karakter Estelle’dir.
Garcin gazetecidir, pasifist olduğu için ordu görevinden kaçmıştır – savaşa karşıdır.
Inez postanede çalışan biridir. Kuzeninin eşini baştan çıkarmaya çalışır. Gazla intihar eder.
Estelle para için evlenir, daha sonra eşini aldatır. Bu ilişkiden bir çocuğu olur; bebeğini boğarak öldürür.
- Sartre’ın varoluşçu felsefesi. Oyunun yapısı tamamlanmıştır. Olaylar doğrusal bir şekilde ilerler.
Kendini anlama – farkındalık. Cehennemde olduklarını anladıklarında kaçmaya çalışırlar. Ayrıca günahlarını birbirlerinden saklamaya çalışırlar (Garcin ve Estelle).
Mekân: otel odası = cehennem (varoluşçu cehennem). Bu, Hristiyanların geleneksel cehennem anlayışını reddeder. Sartre, Yahudi-Hristiyan normlarını reddeder.
Oyunda nedensellik, psikoloji ve ahlaki meseleler yoktur.
Odada ayna yoktur = kişiye kim olduğunu söyleyecek kimse yoktur.
Karakterler bilerek bir araya gelirler, birbirlerine geçmişlerini anlatmaya zorlarlar. Zamanla birbirlerine işkence ettiklerini fark ederler. Bu yüzden konuşmamaya karar verirler. Bir diğer işkence de kişinin kendi suçlarını bilmesi ve bunları geri dönüp değiştiremeyeceğini fark etmesidir.
Varoluşçu fikir: insan geride bıraktığı imajlardan kaçamaz çünkü geçmişe dönüp onları değiştiremez. İnsan başkalarıyla birlikte var olur; düşünceler, izlenimler ve fikirler aracılığıyla. Kişinin benlik algısı, başkalarının onun hakkında oluşturduğu yansımalara dayanır. Bu varoluşçu gerçeklikten çıkış yoktur. İnsanlar bizi kendi bakış açılarına göre algılar ve kimliğimiz bu algılarla şekillenir. Kapılar açıldığında dışarı çıkmazlar, durumlarını kabul ederler. Garcin: “Peki, peki, hadi devam edelim.”
Luigi Pirandello’nun “6 Kişi Yazarını Arıyor” oyunu da en az Çıkış Yok oyunu kadar çarpıcı ve etkileyicidir. Bir tiyatro provası sırasında bir yazar tarafından yaratılan fakat hikayeleri yarım kalmış 6 karakter sahneye aniden giriş yaparlar. Bir diğer deyişle bu 6 karakter aslında Tanrılarını arıyordur. Hikayelerini tamamlamak istedikleri için yazarlarını arayan bu karakterler ilk önce tiyatro ekibi tarafından ciddiye alınmazlar fakat onlar sahnede oyunlarını sergilemeye devam ederler. İki oyunu okumanızı şiddetle tavsiye ederim.